Wileńska ekspozycja jest owocem współpracy dwóch instytucji: Muzeum Narodowego Pałacu Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie oraz Muzeum Zamkowego w Malborku. Wystawa prezentuje przekrojową historię Zamku w Malborku oraz funkcjonującego w nim od 1961 r. muzeum. Zwiedzający będą mogli podziwiać malborskie skarby w litewskiej stolicy od 8 września do 22 listopada 2026 r.
Wspólna historia
W XIV wieku Polskę i Litwę połączył wspólny wróg – zakon krzyżacki, którego agresywna ekspansja terytorialna odbywała się kosztem sąsiadujących państw. Malbork, jako ówczesna stolica zakonu, stał się symbolem zmagań z Krzyżakami, a sam zamek ich ponadczasowym pomnikiem. Późniejsze dzieje Malborka pokazują, że międzynarodowa współpraca może przynieść spektakularne rezultaty. To dzięki Unii Wielkiego Księstwa Litewskiego i Królestwa Polskiego, w II połowie XV wieku Malbork z wrogiej stolicy stał się jedną z rezydencji wspólnych królów Polski i Litwy. Przez ponad trzy stulecia Malbork, podobnie jak Wilno, przyjmował władców z dynastii Jagiellonów, Wazów i kolejnych królów elekcyjnych. Wystawa o malborskim zamku ma skłonić odbiorców do refleksji nad przeszłością, jednocześnie jest ona świadectwem teraźniejszego umacniania relacji międzypaństwowych w zakresie polityki kulturalnej i historycznej.
Wymiana doświadczeń
Fundamentem dla współpracy między obiema instytucjami są nie tylko stulecia wspólnej historii, ale również chęć sprostania współczesnym wyzwaniom. Zarówno Pałac Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie, jak i Zamek w Malborku na przestrzeni lat ewoluowały na skutek zmieniającej się przynależności geopolitycznej. Dzisiaj oba obiekty funkcjonują jako muzea i realizują misję opowiadania historii pełnej niuansów, którą należy przybliżyć dzisiejszemu odbiorcy w sposób rzetelny i przystępny. Wspólne przygotowywanie wystawy jest doskonałą okazją do wymiany doświadczeń pomiędzy tymi renomowanymi instytucjami.
Narracja wystawy
W tytule wystawy cytowany jest fragment wiersza Jonasa Macjulisa-Maironisa. W 1913 r. litewski poeta narodowy we frazie „Eina garsas nuo Malburgo…” przywołał Malbork jako symbol źródła zagrożenia dla Litwy. To uczucie niepokoju, jakie towarzyszyło myślom o dawnej stolicy krzyżackiej zestawione jest w tytule wystawy ze słowem „skarby”, które kojarzy się z ekscytacją odkrywania, sugerując nowy wydźwięk tego miejsca. Dzisiaj malborską twierdzę można odkryć na nowo przez pryzmat zgromadzonych w niej „skarbów” historii, czego ma dowieść prezentowana ekspozycja.
Opowieść uwzględnia kompletne dzieje malborskiej twierdzy od krzyżackich początków, przez czasy polsko-litewskich królów i pruskich zaborców, po współczesne losy opieki nad obiektem wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Muzealny dorobek
Nieprzypadkowo wszystkie muzealia prezentowane na wystawie pochodzą z kolekcji Muzeum Zamkowego w Malborku. Instytucja w tym roku świętuje 65 lat swojego istnienia i na wileńskiej wystawie z dumą prezentuje swój muzealny dorobek. Zbiór obiektów niosących przekaz wystawy jest bardzo różnorodny. Zwiedzający mogą zobaczyć rzeźby, detale architektoniczne, tekstylia i ceramikę, militaria i dewocjonalia, obrazy i szkice. Przykładowo, na wystawie można zobaczyć rysunek Feliksa Sypniewskiego ilustrujący utwór Adama Mickiewicza „Konrad Wallenrod”. Ważna część tej powieści poetyckiej rozgrywa się w Malborku. Jej wybitny autor, który funkcjonuje w pamięci historycznej zarówno Polski, jak i Litwy, sam nigdy nie odwiedził malborskiego zamku, ale w swojej twórczości traktował go jako symbol wrogiej potęgi Rosji, który ukrył pod płaszczem zakonu krzyżackiego.
Najcenniejszy obiekt
Uwagi wart jest również jeden z ważniejszych „skarbów Malborka”, który jest wyeksponowany na wileńskiej wystawie. Nastawa ołtarzowa z Tenkit powstała na zlecenie dostojników krzyżackich w 1504 roku, czyli tuż przed likwidacją pruskiej linii Zakonu. To późnośredniowieczne dzieło prezentuje w szafie środkowej scenę koronacji Najświętszej Marii Panny przez Boga Ojca i Syna Bożego, a na skrzydłach bocznych figury św. Barbary i św. Jakuba Starszego. Zabytek ten ma nie tylko wartość artystyczną i historyczną – jest on swoistym pomnikiem wytrwałości i pasji muzealników tworzących Muzeum Zamkowe w Malborku na przestrzeni lat.
Scalony zabytek
Otóż wspomniany ołtarz szafiasty, sprowadzony na malborski zamek pod koniec XIX wieku, po II wojnie światowej został rozczłonkowany i rozproszony – jak wiele zabytków w czasach powojennego chaosu. W latach 70. XX wieku natrafiono na pierwszy trop jednej z rzeźb i tak rozpoczęła się pełna trudów droga do scalenia ołtarza. Muzealnicy przez lata konsekwentnie prowadzili poszukiwania i negocjacje. Kiedy udało się odzyskać jedne elementy, wtedy niemalże cudownie pojawiały się kolejne. Dopiero w 1997 roku udało się skompletować nastawę ołtarzową z Tenkit w Muzeum Zamkowym w Malborku. Od tego czasu scalony zabytek nie był prezentowany poza zamkowymi murami.
Zaproszenie do Malborka
Wystawa czasowa „Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka” daje przedsmak tego, czego można doświadczyć, zwiedzając ceglaną twierdzę nad Nogatem. Jest ona zarazem zaproszeniem do odwiedzenia Zamku w Malborku, w którym Muzeum Zamkowe prezentuje pozostałe „skarby” zgromadzone przez 65 lat swojej działalności.
Podsumowaniem zamysłu twórców wystawy niech będą słowa Dyrektora Muzeum Zamkowego w Malborku, dr hab. Janusza Trupindy, które padły podczas uroczystego otwarcia:
„Niech ta wystawa, prezentująca owoce 65-letniej pracy muzealników z Muzeum Zamkowego w Malborku, odbudowujących mury zamkowe i ich dawne wyposażenie oraz budujących kolekcje muzealne będzie cegiełką (wszak z cegły zbudowane są nasze zamki w Malborku, Sztumie i Kwidzynie) w procesie budowania współpracy, przyjaźni i zrozumienia między naszymi instytucjami, a także narodami”.
Wystawa jest objęta honorowym patronatem Ministry Kultury i Dziedzictwa Narodowego Marty Cienkowskiej.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Kultura inspirująca 2026-2027. Nazwa zadania: Eina garsas nuo Malburgo… Skarby Malborka – przygotowanie wystawy czasowej w ramach Programu “Kultura inspirująca 2026-2027”, realizowanego we współpracy z Muzeum Narodowym – Pałacem Wielkich Książąt Litewskich w Wilnie.
Informacja prasowa przekazana przez Muzeum Zamkowe w Malborku.
Fot: Deimantes Suliauskaites
